Duchowa symbolika rzeki - Hanna Hajdukiewicz, ks. Leszek Mateja

Hanna Hajdukiewicz, ks. Leszek Mateja

Duchowa symbolika rzeki


Wstęp
Pierwszą księgę, którą Bóg dał człowiekowi jest księga stworzenia. Bóg powołał świat do istnienia przez swoje Słowo i dlatego słowo Boże, czyli Logos jest obecne w wewnętrznej strukturze każdego elementu wszechświata, stanowiąc jego istotę (grecki termin logos wyraża sens, istotę rzeczy). Człowiek przed grzechem rajskim miał zdolność poznania istoty wszystkich dzieł Bożych, czyli doskonale umiał czytać księgę stworzenia. Księga Rodzaju mówi nam, że pierwszy człowiek dawał nazwę wszelkiemu stworzeniu (Rdz 2, 18-20), gdyż widział ukryty sens tego, co Bóg stworzył. Jednak po grzechu rajskim, człowiek w dużej mierze utracił umiejętność czytania księgi Bożego stworzenia, dlatego Bóg dał mu drugą księgę, Księgę Pisma Świętego.
Ojcowie Kościoła w swym nauczaniu sięgali do tych dwóch ksiąg Bożego objawienia, wyjaśniając symbolikę natury i symbolikę Pisma Świętego. Nawiązując do najstarszej tradycji Kościoła podejmiemy próbę ukazania duchowej symboliki rzeki, wykorzystując współczesną wiedzę na jej temat. W sposób szczególny zwrócimy uwagę na symbolikę: wody, ryb i otoczaków jako symboli pojedynczego chrześcijanina oraz wspólnoty Kościoła.

1. Wody źródlane. Początek i umocnienie życia chrześcijańskiego.
1.1. Właściwości wód źródlanych.
Źródła dają początek wszelkim ciekom wodnym, do których należą strugi, strumienie, potoki i rzeki. Skład chemiczny oraz właściwości fizyczne wód źródlanych nawiązują m.in. do budowy geologicznej obszaru, z którego wypływają, rodzaju gleby, temperatury powietrza oraz stopnia ingerencji człowieka w obszarze źródliskowym. Właściwości te ulegają zmianie wraz z przemieszczaniem się wody wzdłuż żłobionego przez nią koryta. Można powiedzieć, że udział wody źródlanej w wodach tworzącego się strumienia zmniejsza się wraz z biegiem tego strumienia, poprzez przyjęcie przez jego koryto wód pochodzących z wszelkich dopływów innych cieków kształtujących się w danym obszarze (zlewni). Zatem wody źródlane są jedyne i niepowtarzalne, jak również charakteryzują się w znacznej większości przypadków najlepszą klasą jakości w porównaniu do wód wypełniających koryto rzeki na całej pozostałej jej długości. Wiele gatunków ryb migruje w górę rzeki w pobliże obszarów źródliskowych, aby złożyć ikrę w dobrze natlenionych wodach górskich odcinków rzek. Również w tych odcinkach dochodzi do rozwoju narybku zanim dorosłe osobniki osiągną dojrzałość i będą w stanie migrować w dół rzeki.
1.2. Woda źródlana jako figura wody chrzcielnej. Ryba jako symbol chrześcijanina.
W nawiązaniu do poprzedniej katechezy dotyczącej tajemnicy chrztu świętego, można stwierdzić, że wody źródlane są symbolem wód chrzcielnych. Tak jak wiele ryb rozpoczyna swoje życie w górze rzeki, tak duchowe poczęcie i narodziny człowieka dokonują się w łonie wód chrzcielnych. Czystość wód źródlanych można porównać do czystości doktryny wiary i postaw moralnych przekazywanych katechumenom przygotowującym się do chrztu.
W rozwoju duchowym jest potrzeba przebywania w środowisku czystym doktrynalnie i moralnie, aby następnie móc swobodnie funkcjonować w rzeczywistości tego świata, gdzie jest rozmywana prawda i fundamentalne zasady moralności. Dotyczy do także kontaktu ze środowiskami chrześcijańskimi, które ulegają duchowi tego świata.
O konieczności przebywania w środowisku wód chrzcielnych - wód źródlanych wspominał Tertulian: My rybki, które bierzemy nasze imię od "Ichtys", Jezusa Chrystusa, rodzimy się w wodzie i tylko w niej pozostając, możemy być zbawieni. Ambroży natomiast mówił obrazowo o umiejętności pływania w wodach tego świata: Dla ciebie świat doczesny jest również morzem. Wiele w nim różnych prądów, groźnych fal, strasznych burz. Ty bądź rybą, aby nie zalała cię fala doczesności.
Nawiązując do powyższych obrazów chrześcijanina jako ryby można stwierdzić, że aby funkcjonować w wodach tego świata, należy mieć nieustanny kontakt z wodami chrzcielnymi, czyli ze wspólnotą wiary, w której dokonało się nasze nowe narodzenie w Chrystusie. Kiedyś dotyczyło to wspólnoty katechumenalnej, a dziś wspólnoty, w której pogłębiamy wiarę. Taka wspólnota jest symbolem wód źródlanych, z których należy nieustannie czerpać, aby swobodnie funkcjonować w wodach tego świata.

2. Pojęcie łączności koryta rzecznego. Życie chrześcijan we wspólnocie.
2.1. Trzy wymiary łączności przyrodniczej w rzekach naturalnie kształtujących swoje koryto
Pozioma łączność koryta istnieje wtedy, kiedy wody wezbranie mają możliwość wylania się na równinę zalewową, a z kolei w okresach suchych, wody swobodnie ?powracają? z obszarów zalewowych do koryta uzupełniając powstałe w nim niedobory.
Pionowa łączność w korycie rzeki polega na wymianie wód płynących korytem z wodami krążącymi w grubej (miąższej) warstwie żwirów zakumulowanych pod dnem koryta. (Woda spływająca w dół dostarcza tlenu złożonej w żwirach ikrze, natomiast woda wypływająca w górę ochładza przegrzane latem wody korytowe lub wpływa na ich ogrzanie porą zimową.)
Podłużna łączność w korycie rzeki jest zachowana przy braku poprzecznych budowli hydrotechnicznych w rzece takich jak stopnie betonowe i zapory, które m.in. przerywają możliwość migracji organizmów rzecznych wzdłuż koryta.
2.2. Znaczenie wspólnoty. Trzy rodzaje wspólnot w życiu chrześcijańskim
W rozwoju duchowym chrześcijanina wyjątkowo duże znaczenie ma życie we wspólnocie, które umożliwia przekazywanie sobie nawzajem miłości. Okazywanie sobie miłości we wspólnocie jest podobne do schematu wymiany wód w korycie rzeki w wymiarze pionowym oraz poziomym. Istotnym faktem jest przekazywanie miłości w obie strony (osoba-wspólnota), tak jak dzieje się z wodą w korycie rzeki, w zależności od tego, która strona potrzebuje duchowego umocnienia.
Podstawową wspólnotą chrześcijańską jest rodzina, która dziś skupia się wokół środowiska domowego. Współcześnie można zaobserwować tendencję, że jeśli członkowie rodziny chrześcijańskiej jeszcze wspierają się nawzajem, to nie koniecznie dążą do zażyłości z szerszym środowiskiem wiary. Podobnie funkcjonuje koryto rzeczne w wymiarze łączności pionowej, która ciągle jest obecna w korycie żwirowym stale odwadnianym, co stwarza niezbędne warunki życia dostarczając organizmom tlen, lecz ma lokalnie niewielki zasięg przestrzenny.
Kiedy wspólnoty rodzinne łączą się ze sobą powstaje większe środowisko, które wspólnie uczestniczy w organizowanych spotkaniach, modląc się, dzieląc się Słowem Bożym oraz wspierając się nawzajem na drodze rozwoju duchowego. Owocem spotkań takiej wspólnoty jest coraz bogatsze życie duchowe jej członków oraz otwartość na szersze środowiska chrześcijańskie. Można odnieść tę część rozważań do faktu istnienia bocznej łączności koryta rzecznego.
Trzecim rodzajem wspólnoty jest wspólnota Kościoła Powszechnego, zarówno w wymiarze współczesnym, jak i jej historii na przestrzeni wieków. Właściwy rozwój tej wspólnoty generuje potrzebę nieustannego powrotu do jej źródeł. Istnieje zatem potrzeba ciągłości historycznej w Kościele Powszechnym, co można przyrównać do niezaburzonej poprzecznymi barierami ciągłości cieku wodnego, charakteryzującego koryta rzeczne z obecną łącznością podłużną.
Warto zwrócić uwagę, że dziś słusznie podkreśla się w przestrzeni Kościoła wartość rodziny (łączność pionowa) i wartość Kościoła powszechnego (łączność podłużna). Jednak wydaje się, że za mało mówi się o konieczności budowania środowiska wiary szerszego niż rodzina (łączność pozioma). Ten wymiar wspólnoty Kościoła był fundamentalny u początku chrześcijaństwa, co możemy zobaczyć w Ewangelii, na przykładzie pierwszych wspólnot domowych, liczących od 50 do 100 osób.
We współczesnych rzekach w wielu miejscach ich biegu zniszczono łączność poziomą, podobnie we współczesnym Kościele w dużym stopniu zanikły środowiska wiary podobne do tych ukazanych w Ewangelii. Zniszczenie łączności poziomej w rzekach ma decydujący wpływ na zagrożenia powodziowe a zarazem klęskę suszy. Podobnie katastroficzne skutki dla współczesnego Kościoła stanowi zanik wspólnot żywej wiary, o charakterze lokalnym.

3. Morfologia (ukształtowanie) doliny rzeki.
3.1. Naturalne koryta rzek.
W rzekach i strumieniach kształtujących swoje koryto w sposób naturalny, tzn. bez ingerencji człowieka, urozmaicona morfologia zapewnia istnienie w korycie rzeki zarówno miejsc głębokich jak i płytkich, niezwykle istotnych dla funkcjonowania organizmów rzecznych. W miejscach z płytko i powoli płynącą wodą swobodnie może rozwijać się narybek oraz bezkręgowce denne, natomiast obszary głębokie, istniejące poza głównym nurtem rzeki wykorzystywane są przez dorosłe osobniki ryb jako miejsca żerowania, odpoczynku oraz zimowania. Takie koryta stanowią ekosystem niezaburzony, w którym wody rzeczne mają możliwość samooczyszczania ze szkodliwych dla organizmów żywych elementów dostarczanych do koryta poprzez dopływy zanieczyszczonych wód z obszarów zamieszkałych i zurbanizowanych. W efekcie wezbrania wody rozlewają się w szerokich, naturalnych korytach lub również wylewają się na równiny zalewowe, co zmniejsza ryzyko powodzi w niżej położonych miejscowościach. Po wezbraniu kształt takiego koryta może się znacznie zmienić, poprzez swobodne przerzucanie koryt małej wody (nurtów, roztok) w obrębie równiny zalewowej. Dużej bioróżnorodności w rzece sprzyja wielonurtowość jej koryta, czyli istnienie kilku mniejszych nurtów (roztok) zamiast jednego wyraźnego nurtu o większym przepływie.
3.1.1. Rzeka jako symbol chrześcijanina, który jest prowadzony przez Ducha Bożego.
Przykład rzeki naturalnie kształtującej swoje koryto można odnieść do człowieka, który nieustannie pokłada ufność w Bogu oraz poddaje się łasce Ducha Świętego. Tak jak kształt koryta po przejściu wezbrania może się zmienić w sposób nieprzewidywalny, tak też człowiek który pozwala swobodnie się prowadzić Duchowi Świętemu jest elastyczny duchowo oraz gotowy na przyjęcie łaski bożej, podobnie jak naturalne koryto przyjmuje wody wezbraniowe. Osoba tak prowadzona również nie jest podatna na wpływ zła pochodzącego z zewnątrz, a każde pojawiające się zło potrafi odeprzeć bądź nawet ?oczyścić? na kształt samooczyszczania się wód w naturalnych korytach rzecznych.
3.1.2. Rzeka jako symbol Kościoła. Wielonurtowość w Kościele.
Wielonurtowość rzeki jest doskonałym symbolem Kościoła pierwotnego, gdzie przy tej samej doktrynie wiary i wspólnych zasadach moralności, kościoły lokalne różniły się choćby różną formą liturgiczną, czy zasadami organizacyjnymi. Dziś również podobna wielonurtowość w ramach Kościoła Katolickiego jest wielką wartością np. Kościół Grecko Katolicki, czy Maronicki w Libanie. Niestety pojawiają się poglądy mające swe źródło w źle rozumianej synodalności Kościoła, sugerujące, że w ramach jednego Kościoła mogą być nurty, gdzie jest inna doktryna i moralność. Wtedy nie byłaby to wielonurtowość jednej rzeki, ale różne rzeki, wypływające z różnych źródeł doktrynalnych i moralnych.

4. Ingerencja człowieka w kształtowanie doliny rzek
4.1. Koryta rzek przekształcone przez człowieka
Efektem niewłaściwego podejścia do regulacji w XX wieku, które w wielu przypadkach zakładało wprowadzanie budowli hydrotechnicznych również na terenach niezamieszkałych, nie wymagających ochrony przeciwpowodziowej, była degradacja przyrodnicza koryt rzecznych oraz zwiększenie zagrożenia powodziowego na terenie wielu miejscowości. Rzeka, której ciągłość przerwano, w korycie której zwiększono energię przepływów i wyeksploatowano materiał żwirowy zaczyna gubić bogactwo gatunkowe ryb i bezkręgowców dennych. Skumulowana fala wezbraniowa w tak przekształconym korycie rzeki może zalać nadrzeczne obszary, czyniąc przy tym ogromne szkody materialne.
4.2. Samowola człowieka degradująca środowisko naturalne. Symbol niszczenia wartości duchowych Dążenie człowieka do panowania nad konkretnym elementem przyrody, w tym niewłaściwa regulacja całych koryt rzecznych, jaka miała miejsce w XX wieku owocuje zazwyczaj katastrofą w postaci śmierci lub powolnego obumierania organizmów. Tak jak fala wezbraniowa w korytach mocno uregulowanych mknie z impetem w dół rzeki, nie wylewając się po drodze na obszary zalewowe, tak samo człowiek będący panem własnego losu nie jest w stanie dostrzec i przyjąć łaski bożej, która jest mu darowana. W uregulowanych korytach rzek życie organizmów jest bardzo ubogie, co można porównać do ubóstwa i stopniowego obumierania życia duchowego człowieka, który sam bez odniesienia do Boga kształtuje swoje życie.
Bieg uregulowanej rzeki można porównać do współczesnej cywilizacji, w której obserwujemy bardzo szybkie zmiany technologiczne i kulturowe. To niesłychane przyspieszenie, nigdy wcześniej nie obserwowane w historii ludzkości, w niewątpliwy sposób przyczynia się do degradacji wiary i moralności.
Jeśli kiedyś wody potopu w bardzo szybki sposób zalały ziemię, tak teraz można zaobserwować podobne zjawisko potopu kontrkulturowego i amoralnego, które zalewają współczesny świat niczym pędząca uregulowanym korytem fala wezbraniowa. Tę sytuację można porównać do zalewu cesarstwa rzymskiego przez barbarzyńców w V wieku, a w konsekwencji obniżenia poziomu kultury, wiary i moralności wśród chrześcijan. Ratunkiem dla kultury łacińskiej stały się wtedy małe wspólnoty wiary, które zakładał w VI wieku św. Benedykt. Dlatego także i dziś ratunkiem jest powrót do źródeł nasze wiary oraz budowanie środowisk, gdzie może przetrwać kultura, wiara i moralność chrześcijańska.
4.3. Otoczak jako symbol chrześcijanina
Eksploatowane z rzek i potoków otoczaki (w postaci rumowiska żwirowego) na skalę przemysłową i przez to niszczenie koryt cieków górskich, można porównać do niszczenia ludzi wiary. Otoczak bowiem stanowi symbol chrześcijanina, który przez przemieszczanie się rumowiska w rzece, jest nieustannie kształtowany, tak aby przy ujściu rzeki był w pełni ukształtowany na wzór Jezusa Chrystusa. Świat próbuje wyrwać ludzi ze środowiska wiary, aby zakończyć ich rozwój duchowy. Przykładem są dzieci, wyrwane ze środowiska wiary swoich rodzin w czasie szkolnym, gdzie często tracą wiarę. Ten obraz wybierania żwiru z rzeki do celów budowlanych bardzo dobrze ukazuje, że człowiek tracący kontakt ze środowiskiem wiary, staje się niewolnikiem świata, który wykorzystuje go do własnych celów.
Ponadto jeśli rzeka mknie z impetem w korytach uregulowanych, wtedy rumowisko żwirowe jest zbyt szybko transportowane do ujścia, nie mając czasu na pełne ukształtowanie. Podobnie szybkie tempo współczesnej cywilizacji, sprawia, że człowiek jest zbyt szybko transportowany ku końcowi swego życia, nie mając czasu na kształtowanie swoje wiary i moralności.

5. Działania przywracające naturalną morfologię rzeki. Duchowa symbolika tych działań.
5.1. Umożliwienie swobodnej migracji ryb w rzece
W celu udrożnienia odcinków koryt dla organizmów rzecznych obecnie buduje się kanały obiegowe i przepławki by pomóc rybom iść w stronę źródła. Istniejące stopnie betonowe przebudowuje się obniżając ich wysokość i przerywając w środku ich ciągłość tak, aby powstał nurt wabiący, tworząc w ten sposób prawie naturalną drogę dla migracji ryb.
W wymiarze symbolicznym podobne działania można uznać za konieczność podjęcia wysiłku w Kościele, aby chrześcijanie mogli powrócić do źródeł swej wiary. Takim przykładem są nasze katechezy, czy spotkania w małych grupach biblijnych.
5.2. Działania człowieka mające na celu odbudowę naturalnego koryta rzeki
Współcześnie wstawia się czasem do koryta rzecznego ziarna ponadwymiarowe (wielkie głazy), które nie dość że natleniają wodę, to dodatkowo stanowią schronienie dla zwierząt oraz inicjują odbudowę wcześniej wciętego dna do wyższego poziomu koryta, ponieważ powodują odkładanie się za nimi niesionego żwiru rzecznego (rumowiska).
Takie właśnie głazy są symbolem lokalnych wspólnot wiary, które mogą odbudować życie w Kościele, symbolizowanym jako rzeka.
5.3. Pozwolenie na swobodną migrację rzeki
Wobec obecnej degradacji koryt rzecznych przeprowadza się prace rewitalizacyjne mające na celu przywrócenie zdewastowanej morfologii koryt, lecz w obliczu zmian różnych czynników środowiska często jest to niemożliwe. Wiele odcinków koryt w obecnych warunkach środowiskowych przy braku ingerencji człowieka kształtowałoby inne koryto niż to istniejące w czasach przed regulacją (przykład Raby w środkowym biegu). Najbardziej zasadnym sposobem rewitalizacji jest więc wyznaczanie korytarza swobodnej migracji rzeki, w obrębie terenów niezamieszkałych, wzdłuż których rzeka sama będzie kształtować swoje koryto, niszcząc stopniowo wcześniej wybudowane umocnienia. Rzeki jako część Bożego projektu stworzenia dostosują się do zmieniających się warunków środowiskowych.
Najważniejszą kwestią w życiu duchowym człowieka oraz całej wspólnoty Kościoła jest ufność pokładana w Bogu oraz nieustanne rozeznawanie Jego woli. W kontekście obecnych napięć w Kościele, oprócz podejmowania działań oddolnych, o których już wspominaliśmy, należy zaufać Bogu, że "bramy piekielne nie przemogą Kościoła" (Mt 16, 18). Stanie się tak, o ile będziemy wzmacniać naszą wiarę, tak aby pozytywnie odpowiedzieć na pytanie Jezusa: "Czy Syn Człowieczy znajdzie wiarę na ziemi, gdy przyjdzie?" (Łk 18, 8).

6. Zmiany klimatyczne wpływające na morfologie rzeki
6.1. Przekształcanie koryt rzecznych pod wpływem zmian klimatu.
Efektem ocieplania się klimatu, a w związku z tym pokrycia roślinnością stoków i den dolin wcześniej nie porośniętych przez drzewa i krzewy jest zmniejszenie dostawy rumowiska do koryt rzecznych. Reakcja rzeki polega na dostosowaniu się jej koryta do zmieniających się warunków poprzez transformacje koryta z wielo nurtowego na koryto meandrowe (tworzące zakola). Dzieje się tak z powodu przekierowania części energii rzeki z procesu transportu rumowiska na procesy erozyjne (erozja boczna).
6.2. Wpływ sił zła duchowego na kształtowanie biegu rzeki jako symbolu Kościoła
Wspólnota Kościoła, w której coraz mniej ludzi jest prawdziwie wychowywanych w wierze, traci swoją wielo nurtowość i zaczyna meandrować, od jednego brzegu skrajności do drugiego. Widać to choćby w czasie zmian kulturowych w drugiej połowie XX wieku, gdzie w społeczeństwie zachodnim można było zaobserwować przejście od purytanizmu do liberalizmu moralnego. Ponadto jeśli Kościół nie koncentruje się na podprowadzaniu do świętości swoich wiernych (symbolika dostawy rumowiska w do rzeki), ulega niebezpieczeństwu zajmowania się zagadnieniami trzeciorzędnymi, a to często owocuje powstawaniem herezji.
Dwa brzegi meandrującej rzeki można porównać także do dwóch przeciwstawnych herezji, pojawiających się w historii Kościoła. Nieprzekraczalne brzegi doktryny wiary i moralności zwykle w historii Kościoła były definiowane przez dwie przeciwstawne herezje. Dziś również można zdefiniować takie dwa brzegi głównego nurtu Kościoła, są nimi skrajny liberalizm oraz legalizm prawny. Główną cechą pierwszej herezji jest fałszywe miłosierdzie, natomiast drugiej jest fałszywy konserwatyzm, odwołujący się często do praw stworzonych przez ludzi, a nie Boga. W dyskusji na temat dzisiejszej sytuacji Kościoła (w przestrzeni medialnej) zwykle słychać te dwie skrajne opinie. Trudno znaleźć wypowiedzi, które odwołują się do zdrowego nurtu Kościoła, który ukształtował się w starożytności.

Podsumowanie:b>
Z przeprowadzonej refleksji wynika, że współczesna wiedza o rzece pozwala nam symbolicznie odnieść się do rzeczywistości wspólnoty Kościoła. Poczynając od źródła rzecznego jako figury wód chrzcielnych, można uznać, że trzy wymiary łączności koryta rzecznego symbolizują trzy wymiary wspólnoty Kościelnej: rodziny, środowiska lokalnego (parafii) i Kościoła powszechnego.
Współczesne działania człowieka degradujące środowisko rzeczne można porównać do działań niszczących wspólnotę Kościoła. Podobnie próby rewitalizacji rzeki można odnieść do działań odnawiających Kościół. Na szczególną uwagę zasługuje konieczność odbudowy środowiska wiary lokalnego Kościoła.

Please publish modules in offcanvas position.

Free Joomla! templates by Engine Templates