Wtajemniczenie w Pismo Święte - ks. Leszek Mateja

Wstęp
Podejmując temat wtajemniczenia w Pismo Święte rozpocznę od ukazania pokrótce dwóch źródeł, z których pierwsi chrześcijanie czerpali, kształtując metodę interpretacji Pisma Świętego. Były nimi literalna interpretacja żydowska i alegoryzm grecki. Napięcie między tymi dwoma podejściami w egzegezie Pisma Świętego jest obecne w Kościele do dziś. Można bowiem zaobserwować dwie skrajne metody odczytywania Pisma Świętego. Jedna kładzie nacisk tylko na literalne odczytywanie Pisma Świętego (tzw. podejście naukowe). Druga preferuje duchową interpretację, bez zagłębiania się w przesłanie tekstu. Obie formy interpretacji stanowią dwa brzegi, pomiędzy którymi płynie zdrowy nurt egzegezy Pisma Świętego, gdzie zgłębia się sens literalny, aby następnie odczytać jego sens duchowy. Taką właśnie metodę interpretacji ukazał w III wieku Orygenes, który jest nazywany ojcem chrześcijańskiej egzegezy Pisma Świętego. Dlatego też pokrótce przedstawimy jego metodę interpretacji Pisma Świętego. Na końcu naszej refleksji, przedstawię zarys interpretacja inicjacyjnej, która jest szczególnym aspektem wtajemniczenia w Pismo Święte.

1. Napięcie między dosłownością a alegorią
Chrześcijańska metoda interpretacji Pisma Świętego kształtowała się w twórczym napięciu między dosłownością interpretacji żydowskiej i alegoryzmem interpretacji greckiej. Rabini zazwyczaj drobiazgowo podchodzili do tekstu biblijnego, wyjaśniali jego cechy gramatyczne i wszystkie szczegóły, w przekonaniu, że nawet najmniejszy z nich ma znaczenie. W interpretacji danego tekstu zwracali uwagę na jego kontekst, a także wykorzystywali inne fragmenty Biblii, do których w jakiś sposób nawiązywał analizowany tekst. W swej interpretacji byli przede wszystkim zainteresowani odczytaniem sensu dosłownego tekstu i dlatego starożytni chrześcijanie uważali za typowo żydowski ten typ interpretacji Pisma Świętego. Jednak należy zauważyć, że w swej egzegezie rabini nie pomijali całkowicie interpretacji alegorycznej.
W kulturze greckiej natomiast dominowała interpretacja alegoryczna, a za jej rozprzestrzenienie są przede wszystkim odpowiedzialni stoicy. Na początku naszej ery ta metoda odczytywania tekstów literackich i filozoficznych była w powszechnym użyciu. Jej głównym założeniem było przekonanie, że dany tekst miał znaczenie symboliczne i pod pierwszym dosłownym sensem, był zawarty przekaz ukryty, dostępny dla niewielu.
Te dwa podejścia w interpretacji tekstów, czyli literalny i alegoryczny, połączono w środowisku judaizmu hellenizującego w Aleksandrii. Głównym przedstawicielem tego nurtu jest Filon, który nie zrezygnował z odczytywania sensu dosłownego tekstu, jednak uważał, że pod nim jest ukryty sens symboliczny. Dlatego ten pierwszy jest drugorzędny i przeznaczony dla wielu, natomiast sens ukryty, odkrywany przez metodę alegorii, jest przeznaczony dla nielicznych, szukających rzeczywistości duchowych. Jego zdaniem przejście od dosłowności do alegorii jest ułatwione przez pewne znaki w tekście, które może odkryć wytrawny egzegeta. Tymi znakami są przede wszystkim szczegóły, których sens literalny nie jest możliwy do zaakceptowania.

2. Sens literalny i duchowy Pisma Świętego Metoda interpretacji Pisma Świętego ukazana przez Filona została przyjęta w środowisku aleksandryjskich chrześcijan. Ich najważniejszym przedstawicielem jest Orygenes, który podobnie jak Filon uważał, że Pismo święte zawiera poza sensem literalnym głębszy sen duchowy, ukryty przed większością ludzi. Jego zdaniem trudność dotarcia do tego sensu została zamierzona przez Ducha Świętego, który nie chciał pozwolić, aby ukryte prawdy były poznawane przez niegodnych. Gdyby bowiem zostały one osiągnięte bez wysiłku, nie można byłoby ich docenić.
Dlatego jego zdaniem studium Pisma Świętego wymaga pilności w wymiarze teoretycznym, ale również konieczne jest stawianie sobie wymagań w wymiarze ascetycznym i moralnym, dzięki czemu studiujący wysługuje sobie niezbędną pomoc Bożą. Pilność w rozważaniu litery Pisma wiąże się z systematycznością czytania, a także w poszukiwaniu odpowiedzi na pytania związane z aspektem historycznym, kulturowym, geograficznym itp. Ponadto, aby odkryć sens literalny Pisma należy dany fragment odczytać w kontekście i porównać go z innymi fragmentami, które podejmują to samo zagadnienie. Pismo Święte bowiem samo siebie wyjaśnia.
Drugim wymiarem trudu w czytaniu Pisma Świętego jest wysiłek duchowy, który wiąże się z pogłębianiem życia duchowego i z prośbą skierowaną do Ducha Świętego, aby otrzymać łaskę głębszego zrozumienia tekstu. Duch Święty bowiem, który dawał natchnienie redaktorom poszczególnych Ksiąg, inspiruje również interpretatora.
Zdaniem Orygenesa sens literalny ukrywa sens duchowy na podobieństwo zasłony. Nie stanowi on najważniejszego celu Pisma, ale służy tylko jako etap wstępny, kierujący czytelnika w stronę sensu głębszego.
Orygenes uważał, że zasłona litery, która ukrywa tajemnice, jest wyrazem ostrożności Boga względem początkujących, aby ich nie porazić światłem prawdy. Ponadto jest także środkiem pedagogicznym dla bardziej wtajemniczonych, aby ich pobudzić do większego zaangażowania w poznaniu prawd Bożych. Sens literalny stanowi także zasłonę dla pogan, czyli tych, którzy nie chcą poznać Boga, ale tylko z ciekawości sięgają do Pisma Świętego. Ważnym wkładem Orygenesa w rozwoju egzegezy Pisma Świętego było przedstawienie trójpodzielności sensów Pisma świętego. W nawiązaniu do trójpodzielności człowieka: ciało, dusza i duch, przedstawionej przez św. Pawła, Aleksandryjczyk ukazał sens: literalny, moralny i duchowy (mistyczny) Pisma. Jego zdaniem wszyscy chrześcijanie powinni wynosić pożytek z czytania tekstów natchnionych: ludzie prości z litery, czyniący postępy z sensu moralnego, doskonali z sensu duchowego. Jeśli sens moralny prowadził do doskonalenia dobroci, to sens duchowy wprowadzał w doświadczenie świętości.

3. Inicjacyjny sens Pisma Świętego
Szczególnym aspektem wymiaru duchowego Pisma Świętego jest wymiar inicjacyjny, który odsłania drogę rozwoju duchowego. W starożytności w ramach przygotowania do chrztu należało przejść przez etap prekatechumenatu, katechumenatu, a następnie przyjmowano chrzest. Podręcznikiem na tej drodze było Pismo Święte odczytywane w kluczu inicjacyjnym.
W Komentarzu do Księgi Jozuego Orygenes ukazuje te trzy etapy inicjacji, wykorzystując symbole: wyjścia z Egiptu, przejścia przez Morze Czerwone, a następnie przez Jordan. Na pierwszym etapie, którego obrazem jest wyjście z Egiptu, rozpoczyna się nawrócenie, którego proces trwa do przejścia przez Morze Czerwone. Ten etap można nazwać prekatechumenatem. Następnie czas przejścia przez pustynię symbolizuje katechumenat, który udoskonalał wiarę wtajemniczanego poprzez słuchanie i wprowadzanie w życie Słowa Bożego. W końcu przejście przez Jordan odpowiada doświadczeniu przyjęcia chrztu. Na gruncie Ewangelii proces inicjacji Orygenes przedstawia na przykładzie pogłębienia poznania Jezusa przez Jego uczniów. Ich powołanie traktuje jako początek rozwoju duchowego inicjowanego, natomiast kolejne ewangeliczne wydarzenia związane z rozwojem uczniów ukazują następne etapy wzrostu duchowego wtajemniczanego. Aleksandryjczyk uważał, że tak jak Jezus stawiał coraz większe wymagania swoim uczniom, tak inicjowany jest wezwany do podejmowania coraz ważniejszych zadań, jeśli pragnie wzrastać duchowo. Chodziło o coraz głębsze poznanie Jezusa, który najpierw jawił się uczniom jako Nauczyciel, później jako Prorok, następnie jako Mesjasz, a w końcu jako Bóg.

4. Wtajemniczenie w osobę Syna Bożego
Przykładem stopniowego odsłaniania tajemnicy Jezusa jest Jego rozmowa z uczniami zmierzającymi do Emaus. Kiedy Jezus zbliżył się do dwóch uczniów, którzy Go nie rozpoznali, przekonał się, że ich poznanie Jego tajemnicy zatrzymało się na poziomie przyjmowania Go jako proroka, bowiem charakteryzują Go jako proroka potężnego w czynie i słowie (por. Łk 24, 19). Owszem, spodziewali się, że jest Mesjaszem, który miał wyzwolić Izraela (Łk 24, 21), ale zwątpili w to, kiedy Jezus został ukrzyżowany. Wtedy Jezus zaczynając od Mojżesza, poprzez wszystkich proroków, wykładał im, co we wszystkich Pismach odnosiło się do Niego (Łk 24, 27), ukazując im prawdę, zapowiadaną przez proroków, że Mesjasz miał cierpieć, aby wejść do swej chwały (Łk 24, 26). Ci dwaj uczniowie Jezusa wyznali zapewne wcześniej podobnie jak Piotr wiarę w Jezusa jako Mesjasza, ale w to zwątpili w chwili Jego śmierci. Jak trudno było im przyjąć prawdę o cierpieniu i śmierci Mesjasza, świadczy reakcja Piotra, kiedy zaraz po wyznaniu przez niego wiary w mesjańskość Jezusa, nie potrafił uwierzyć w zapowiedzi Jego męki, śmierci i zmartwychwstania (por. Mt 16, 21-23).
Jednak nauczanie Jezusa w czasie drogi do Emaus było na tyle skuteczne, że uczniowie uwierzyli w mękę, śmierć i zmartwychwstanie Jezusa. Mogli się bowiem z Nim spotkać na wieczerzy, gdzie Jezus połamał chleb, co w Kościele apostolskim uważano za synonim Eucharystii: wtedy otworzyły się im oczy i poznali Go, lecz On zniknął im z oczu (Łk 24, 31). Uczniowie otrzymali wtedy dar poznania tajemnicy bóstwa Jezusa, co zostało podkreślone przez Jego zniknięcie, bowiem Boga nikt nigdy nie widział, ten Jednorodzony Bóg, który jest w łonie Ojca, [o Nim] pouczył (J, 1, 18).

5. Wtajemniczenie w osobę Ducha Świętego
Zdaniem św. Ireneusza Bóg Ojciec stwarzał człowieka dwiema rękami, jedną z nich jest Syn Boży, a drugą Duch Święty. Proces odsłaniania Bożego obrazu w człowieku i przywracania mu Bożego podobieństwa ma dokonywać się zatem z pomocą tych dwóch "rąk". Dlatego też Pismo Święte nie tylko wtajemnicza w osobę Syna Bożego, ale także w osobę Ducha Świętego. Jak wygląda droga wtajemniczenia w osobę Ducha Świętego?
Znowu odwołamy się do Ewangelii św. Łukasza, tym razem do jej początku, zwracając uwagę na fragmenty, gdzie jest mowa o napełnieniu Duchem Świętym. Pierwszym takim tekstem jest zapowiedź narodzenia Jana Chrzciciela, który już w łonie matki napełniony zostanie Duchem Świętym (Łk 1, 15). Dzięki temu, Jan licznych z synów Izraela nawróci do Pana, ich Boga (Łk 1, 16). Duch Święty napełnił Jana Chrzciciela, aby poprzez niego mógł spocząć na innych, uzdalniając ich do nawrócenia. Mówimy, że ktoś otrzymał łaskę nawrócenia, odwracając się radykalnie od zła i zwracając do Boga. Ta łaska pochodzi od Ducha Świętego i człowiek Jego mocą doświadcza nawrócenia. Można wtedy mówić o pierwszym stopniu napełnienia Duchem Świętym.
Drugi etap napełnienia Duchem Świętym symbolizuje Elżbieta, która została napełniona Duchem Świętym (Łk 1, 41), gdy usłyszała pozdrowienie Maryi. Poprzez Maryję Duch Święty zstąpił i napełnił Elżbietę oraz syna w jej łonie. Następnie Elżbieta zwracając się do Maryi słowami: matka Pana mego (Łk 1, 43), uznaje Jezusa za swojego Pana. Dokonało się to mocą Ducha Świętego.
Potwierdzeniem są słowa św. Pawła: Nikt nie może powiedzieć bez pomocy Ducha Świętego: ?Panem jest Jezus (1 Kor 12, 3). Po nawróceniu kolejny etap napełnienia Duchem Świętym owocuje przyjęciem Jezusa za swojego Pana. Skutkuje to uznaniem Jego władzy. Od tej pory taki człowiek nie jest panem swojego życia, lecz jest nim Jezus. Duch Święty uzdalnia wtedy człowieka do posłuszeństwa Jezusowi. Można mówić tu o rozpoczęciu nauki w szkole Jezusa, gdzie On jawi się jako Nauczyciel.
Trzeci etap napełnienia Duchem Świętym symbolizuje osoba Zachariasza, który został napełniony Duchem Świętym i zaczął prorokować (Łk 1, 67). Można tu mówić symbolicznie o uzdolnieniu człowieka przez Ducha Świętego do dawania świadectwa o Jezusie. Jest to moment w procesie wtajemniczenia, kiedy Jezus powołuje Dwunastu i wysyła ich na głoszenie nauki. Ludzie przyjmują ich wtedy jako uczniów Proroka. Zatem ten moment wiąże się z egzystencjalnym poznaniem Jezusa jako Proroka.
Kolejnym etapem rozwoju duchowego, który ukazuje ewangelista Łukasz jest chodzenie w Duchu Świętym. Osobą, która symbolizuje to doświadczenie jest Symeon: Symeon przyszedł w Duchu [z natchnieniem Ducha] do świątyni (Łk 2, 27). Paweł o tym doświadczeniu pisze w następujący sposób: Ci, którzy Duchowi Boga dają się prowadzić, są synami Boga (Rz 8, 14). W wymiarze symbolicznym Symeon reprezentuje tych, którzy zaczynają "chodzić" w Duchu Świętym.
Nawiązując do procesu wtajemniczenia w osobę Jezusa, ten moment napełnienia Duchem Świętym wiąże się z egzystencjalnym poznaniem Jezusa jako Mesjasza. Wtedy rozpoczyna się szkoła "chodzenia" w Duchu Świętym, która kończy się w momencie egzystencjalnego poznania Jezusa jako Boga. Wtedy człowiek staje się synem Bożym, który daje się prowadzić Duchowi, w ten sposób w pełni upodabnia się do Jezusa jako Syna Bożego, czyli Boga. Podsumowując, należy stwierdzić, że napełnienie Duchem Świętym jest procesem, który nazywamy rozwojem duchowym człowieka. Duch Święty uzdalnia najpierw człowieka do nawrócenia, następnie do przyjęcia Jezusa za swojego Pana, co owocuje w jego życiu posłuszeństwem wobec przesłania Ewangelii. Jeśli człowiek będzie wiernie kroczył drogą sprawiedliwości, doświadczy kolejnego napełnienia Duchem Świętym, w wyniku którego otrzyma dar dawania świadectwa o Jezusie. Następnie rozpocznie proces "chodzenia" w Duchu Świętym, co pozwoli mu stopniowo upodabniać się do Jezusa jako Syna Bożego.

Zakończenie Przedstawiłem zarys procesu wtajemniczenia w osobę Syna Bożego i Ducha Świętego, który ukazał św. Łukasz w swej Ewangelii. W innych księgach Nowego Testamentu możemy odkryć podobne schematy wtajemniczenia, które stanowią istotę duchowego sensu tych ksiąg. Należy nadmienić, że droga wtajemniczenia w osobę Boga Ojca jest ukazana w Starym Testamencie.
Reasumując, można stwierdzić, że celem wtajemniczenia w Pismo Święte jest odsłonięcie drogi do egzystencjalnego poznania Trójcy Świętej. Dzięki temu można doświadczyć coraz głębszego zjednoczeniem się z Ojcem, Synem i Duchem Świętym. Aby osiągnąć ten cel należy doskonalić umiejętność odczytywania literalnego sensu Pisma. Dobre zrozumienie tekstu pozwala czytelnikowi właściwie wykorzystać poznane prawdy do doskonalenia swojego życia moralnego i duchowego. Należy pamiętać, że autorem Pisma Świętego jest Duch Święty i dlatego czytając tę Księgę, zawsze należy rozpocząć od prośby skierowanej do Autora, aby dał nam łaskę owocnego spotkania ze Słowem Bożym.

Please publish modules in offcanvas position.

Free Joomla! templates by Engine Templates